18 درصد جمعیت جهان دچار چاقی هستند

در همایش روز جهانی كنترل و پیشگیری از چاقی كه در وزارت بهداشت برگزار شد، فریدون عزیزی رئیس انجمن پیشگیری و درمان چاقی، در این نشست تخصصی با بیان اینكه چاقی به معنای تجمع بیش از حد چربی در بدن است، تأكید كرد: امروز چاقی به‌عنوان یك بیماری مزمن شناخته می‌شود و دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یك وضعیت ظاهری یا اضافه وزن ساده تلقی كرد.

وی در تشریح روش‌های تشخیص چاقی گفت: دقیق‌ترین روش‌های سنجش میزان چربی بدن وجود دارد، اما این روش‌ها پرهزینه و پیچیده هستند. به همین دلیل از حدود 40 تا 60 سال گذشته شاخصی ساده و كاربردی به نام نمایه توده بدنی در دنیا مورد استفاده قرار گرفته است.

عزیزی افزود: در این روش، وزن فرد بر حسب كیلوگرم بر مجذور قد بر حسب متر تقسیم می‌شود. اگر عدد به‌دست‌آمده بین 18.5 تا 24.9 باشد، وزن در محدوده طبیعی قرار دارد و اعداد بین 25 تا 29.9 نشان‌دهنده اضافه وزن و اعداد 30 و بالاتر بیانگر چاقی است و هرچه این شاخص بالاتر رود، خطر ابتلا به بیماری‌های مختلف نیز افزایش می‌یابد.

وی با اشاره به اعتبار علمی این شاخص اظهار كرد: دقت BMI حدود 80 درصد است و به‌دلیل سادگی و قابلیت استفاده در مطالعات وسیع جمعیتی، همچنان شاخص اصلی در بررسی‌های كشوری و بین‌المللی محسوب می‌شود.

رئیس انجمن پیشگیری و درمان چاقی با اشاره به روند جهانی این بیماری گفت: اپیدمی چاقی از دهه‌های پس از جنگ جهانی دوم آغاز شد. در آن زمان میانگین BMI جهانی حدود 22 كیلوگرم بر متر مربع بود، اما طی دهه‌های بعد روند افزایشی قابل توجهی پیدا كرد، به‌گونه‌ای كه در سال‌های اخیر حدود 18 درصد جمعیت بزرگسال جهان مبتلا به چاقی هستند.

وی تأكید كرد: افزایش شدت چاقی به معنای افزایش ریسك ابتلا به بیماری‌هایی نظیر دیابت، بیماری‌های قلبی‌عروقی و سایر بیماری‌های غیرواگیر است و هرچه درجه چاقی بالاتر باشد، احتمال بروز عوارض نیز بیشتر خواهد بود.

عزیزی با تأكید بر لزوم پیشگیری و مداخله زودهنگام خاطرنشان كرد: چاقی یك بیماری پیشرونده است و اگر در مراحل اولیه كنترل نشود، در سال‌های بعد پیامدهای جدی‌تری برای فرد و نظام سلامت به همراه خواهد داشت.

چاقی سومین عامل خطر مرگ در ایران

عزیزی با اشاره به ابعاد جهانی اپیدمی چاقی اظهار كرد: در حال حاضر حدود 2 میلیارد نفر در جهان دچار اضافه‌وزن هستند كه از این تعداد بیش از 650 میلیون نفر مبتلا به چاقی‌اند؛ رقمی كه نشان‌دهنده گسترش گسترده این بیماری در كشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه است.

وی با تأكید بر اهمیت چاقی به‌عنوان یكی از عوامل اصلی خطر بیماری‌ها گفت: چاقی صرفاً یك مسئله ظاهری نیست، بلكه یكی از پنج عامل مهم خطر برای ابتلا به بیماری‌های قلبی و سكته‌های مغزی محسوب می‌شود. در ایران، چاقی سومین عامل خطر مرگ‌ومیر است، در حالی كه در سطح جهانی به‌دلیل شیوع بالاتر مصرف دخانیات، در رتبه چهارم قرار دارد.

عزیزی با اشاره به وضعیت كشور افزود: برآوردها نشان می‌دهد حدود 16 میلیون نفر از جمعیت ایران دارای اضافه‌وزن (BMI بین 25 تا 30) و حدود 8 میلیون نفر مبتلا به چاقی (BMI بالای 30) هستند.

وی همچنین به نتایج مطالعه طولی جمعیت تهران اشاره كرد و گفت: در مطالعه‌ای كه حدود 27 سال است در شرق تهران در حال انجام است و هر سه سال یك‌بار وضعیت سلامت افراد بررسی می‌شود، مشخص شده است كه نزدیك به 50 درصد زنان تهرانی دارای BMI بالای 28 هستند و تنها حدود 20 درصد در محدوده وزن طبیعی قرار دارند. روند چاقی طی سال‌های اخیر به‌ویژه در میان زنان با سرعت قابل توجهی افزایش یافته است.

رئیس انجمن پیشگیری و درمان چاقی با اشاره به چاقی شكمی به‌عنوان شاخصی مهم‌تر از چاقی عمومی اظهار كرد: اگر دور كمر در مردان بالای 90 سانتی‌متر باشد، نشان‌دهنده چاقی شكمی است. بر اساس مطالعات انجام‌شده، حدود 68 درصد جمعیت تهرانی دچار چاقی شكمی هستند؛ وضعیتی كه ارتباط قوی‌تری با عوارض قلبی‌عروقی و مرگ‌ومیر دارد.

وی افزود: سبك زندگی شهری، مصرف فست‌فودها و كاهش فعالیت بدنی از جمله عواملی است كه باعث افزایش سریع این شاخص‌ها در كلانشهرها شده است و این روند تنها محدود به تهران نیست، بلكه در بسیاری از شهرهای بزرگ كشور مشاهده می‌شود.

عزیزی در ادامه با بیان اینكه چاقی پیامدهای متعددی دارد، گفت: علاوه بر مشكلات متابولیك مانند دیابت، فشار خون بالا و اختلالات چربی خون، چاقی می‌تواند مشكلات مكانیكی مانند درد مفاصل و اختلال در حركت نیز ایجاد كند. با افزایش BMI، خطر ابتلا به دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.

وی تأكید كرد: روند رو به رشد چاقی در كشور یك زنگ خطر جدی برای سلامت جامعه است و اگر اقدامات پیشگیرانه و اصلاح سبك زندگی به‌صورت گسترده اجرا نشود، با بار فزاینده بیماری‌های غیرواگیر در سال‌های آینده مواجه خواهیم شد.

تأكید بر مداخلات زودهنگام و نقش روزه‌داری در سلامت متابولیك

عزیزی با تأكید بر اینكه كنترل چاقی نیازمند مداخلات در طول چرخه زندگی است، اظهار كرد: مداخلات باید از سنین پایین و حتی دوران بارداری آغاز شود و علاوه بر اقدامات فردی، سیاست‌های اجتماعی و حاكمیتی نقش تعیین‌كننده‌ای در اصلاح الگوی تغذیه و افزایش فعالیت بدنی دارند.

وی افزود: تاكنون هیچ كشوری در دنیا نتوانسته روند رو به رشد چاقی را به‌طور كامل مهار كند، زیرا اغلب برنامه‌ها محدود به توصیه‌های فردی بوده و مداخلات ساختاری و حكمرانی سلامت كمتر مورد توجه قرار گرفته است و برای موفقیت در این حوزه، باید شرایطی فراهم شود كه انتخاب غذای سالم برای مردم آسان‌تر و در دسترس‌تر از غذای ناسالم باشد.

عزیزی با اشاره به برخی تجربه‌های جهانی گفت: در برخی كشورها با تأمین مستمر غذای سالم برای گروه‌های هدف، به‌ویژه كودكان، روند افزایشی چاقی در سال‌های پایانی مطالعه متوقف شده است و این نشان می‌دهد سیاست‌های حمایتی و اقتصادی مانند هدایت یارانه‌ها یا كالابرگ به سمت غذاهای سالم می‌تواند مؤثر باشد.

وی بر ضرورت آموزش تغذیه سالم در مدارس، به‌ویژه برای دختران نوجوان كه مادران آینده جامعه هستند، تأكید كرد و گفت: ورود مفاهیم تغذیه صحیح، پیشگیری از چاقی و سبك زندگی سالم به كتب درسی می‌تواند اثرات بلندمدت و پایداری بر سلامت نسل‌های آینده داشته باشد.

رئیس انجمن پیشگیری و درمان چاقی به موضوع روزه‌داری و آثار آن بر سلامت متابولیك اشاره كرد و افزود: روزه‌داری متناوب كه امروزه در دنیا به‌عنوان یك روش علمی برای بهبود وضعیت متابولیك مطرح است، در فرهنگ اسلامی بیش از 14 قرن سابقه دارد. این الگو با ایجاد دوره‌های منظم پرهیز از غذا، سازوكارهای سازگاری و بازسازی سلولی را فعال می‌كند.

وی توضیح داد: در مرحله ابتدایی روزه‌داری، بدن با كاهش دریافت انرژی مواجه می‌شود و مكانیسم‌های جبرانی برای حفظ حیات سلول‌ها فعال می‌شوند. در ادامه، فرآیندهای بازسازی و بهبود عملكرد متابولیك رخ می‌دهد كه می‌تواند در كاهش شاخص‌های سندروم متابولیك، بهبود حساسیت به انسولین و كاهش التهاب مؤثر باشد.

عزیزی خاطرنشان كرد: اگر روزه‌داری به‌صورت صحیح و همراه با تغذیه متعادل در وعده‌های افطار و سحر انجام شود، می‌تواند بخشی از راهكار جامع پیشگیری و كنترل چاقی و بیماری‌های غیرواگیر باشد؛ البته این امر باید با مشورت پزشك در افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای انجام گیرد.

دوسوم بزرگسالان ایرانی چاق هستند

احمد اسماعیل‌زاده، مدیركل دفتر بهبود تغذیه جامعه، با بیان اینكه دو سوم بزرگسالان كشور دچار اضافه وزن و چاقی هستند، این مسئله را یكی از چالش‌های مهم نظام سلامت خواند. او تاكید كرد كه با وجود اهمیت روز جهانی چاقی، در كشور ما این روز بیشتر به برگزاری سمینار‌های علمی محدود شده و كمتر به فرصت‌هایی برای طرح سیاست‌های كلان و چالش‌های این حوزه تبدیل شده است.

اسماعیل‌زاده افزود: امسال به مناسبت این روز، نشستی با حضور اساتید برجسته كشور برگزار می‌شود تا آخرین یافته‌های علمی تبیین و سیاست‌گذاری‌ها و اقدام‌های لازم تقویت شود.

او با اشاره به همزمانی روز جهانی چاقی با ماه مبارك رمضان، تصریح كرد: تصمیم گرفتیم نشست را پیش از آغاز ماه رمضان برگزار كنیم تا از این فرصت برای ارتقای آگاهی عمومی درباره تغذیه سالم و راهكار‌های كنترل وزن استفاده كنیم.

چاقی و بیماری‌های غیرواگیر

باقر لاریجانی، رئیس پژوهشگاه غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشكی تهران، چاقی را یك بیماری مزمن ناشی از تجمع غیرطبیعی چربی دانست. او گفت: شیوع چاقی از سال 1990 تا 2022 به‌طور چشمگیری افزایش یافته است و انتظار می‌رود در سال‌های آینده نیز 50 درصد دیگر افزایش پیدا كند.

لاریجانی تأكید كرد كه چاقی با بیماری‌های غیرواگیر از جمله دیابت و بیماری‌های قلبی عروقی ارتباط دارد و بسیاری از مبتلایان به چاقی همزمان با چندین بیماری مزمن زندگی می‌كنند.

او افزود: در ایران، حدود 63 درصد بزرگسالان دچار اضافه وزن یا چاقی هستند و الگوی سوءتغذیه در كشور یكنواخت نیست. برخی مناطق هنوز با مشكل كم‌وزنی مواجه‌اند، در حالی كه در دیگر قسمت‌ها چاقی غالب شده است.

رویكرد جامع برای پیشگیری و درمان چاقی

لاریجانی عوامل مختلفی را در بروز چاقی موثر دانست و بر لزوم آموزش عمومی، افزایش فعالیت بدنی و اصلاح الگوی تغذیه تأكید كرد. به گفته او، كنترل وزن باید به‌طور همزمان با اصلاح تغذیه و افزایش فعالیت بدنی پیگیری شود.

او همچنین از تصویب كلیات برنامه ملی كنترل بیماری‌های غیرواگیر خبر داد و گفت كه هر استان باید برنامه عملیاتی مشخصی برای مقابله با چاقی و عوامل خطر تدوین كند.

لاریجانی بر ضرورت همكاری بین‌رشته‌ای برای مقابله با چاقی تاكید كرد و افزود كه این موضوع تنها به بخش درمان مربوط نمی‌شود بلكه نیاز به همكاری با حوزه‌های آموزشی، صنعتی و رسانه دارد.

تدوین پروتكل‌ها و نقشه راه ملی

او از نیاز به تدوین پروتكل‌ها و نظام ثبت اطلاعات در كنترل چاقی صحبت كرد و گفت: برای ارزیابی موفقیت مداخلات، وجود رجیستری الزامی است. همچنین از تدوین یك «نقشه راه» ملی برای مدیریت چاقی خبر داد كه می‌تواند به عنوان پیوست سند ملی بیماری‌های غیرواگیر مورد استفاده قرار گیرد.

لاریجانی در مورد روش‌های درمان چاقی گفت كه اصلاح سبك زندگی شامل تغذیه سالم و افزایش فعالیت بدنی اصل اساسی در كنترل چاقی است. او همچنین اشاره كرد كه در موارد شدید، جراحی نیز می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی باشد.

رئیس پژوهشگاه غدد و متابولیسم تأكید كرد كه تركیب اصلاح سبك زندگی با درمان‌های مناسب در موارد ضروری می‌تواند نقش مؤثری در كنترل روند رو به رشد چاقی در كشور داشته باشد.