قیام تبریزی‌ها، ضربه قاطع بر پیكر رژیم ستمشاهی

چهل و هشت سال پیش در چنین روزی مردم شجاع تبریز علیه رژیم طاغوتی پهلوی قیام كردند تا حركت‌های انقلابی مردم ایران استمرار یابد.

قیام مردم تبریز در 29 بهمن 56 را باید آغازی بر پایان حكومت طاغوت دانست. حركتی كه موجب به پاخاستن قشر‌های مختلف مردم در ایران شد و سرانجام انقلاب اسلامی را به پیروزی رساند.

قیام خونین مردم تبریز در دو مقطع از تاریخ معاصر ایران بسیار موثر بود و مسیر تاریخ كشورمان را تغییر داد.

قیام تبریزی‌ها در دوره استبداد صغیر و شكست محمدعلی شاه و قیام 29 بهمن 1356 علیه محمدرضا پهلوی هر دو تأثیر غیر قابل انكاری در روند تاریخ معاصر به جا گذاشته‌اند.

در بررسی مسیر حوادث منجر به پیروزی انقلاب اسلامی، قیام 29 بهمن تبریز نخستین حلقۀ زنجیره‌ای بود كه قیام 19 دی قم را به قیام‌های پی در پی ایران زمین متصل كرد.

واكاوی نقش مساجد در شكل گیری انقلاب اسلامی در ایران

مسجد علاوه بر اینكه مركز عبادت و تربیت معنوی است، كانونی برای مقاومت در برابر استبداد و سلطه گران و قوای استكبار است و بر همین مبنا تمامی فریادها، خروش‌ها و نهضت اسلامی به طور مستقیم و غیر مستقیم از مساجد سرچشمه گرفته است.

مسجد در تاریخ پرفراز و نشیب اسلام و به خصوص تشیع بزرگ‌ترین پایگاه تجمّع مردم و از سویی مهم‌ترین خار چشم حكومت‌های ظالم و جفا پیشه بوده است و همواره آنان در صدد بوده‌اند با شیوه‌های گوناگون اماكن مقدس را به تعطیلی بكشانند.

در جریان انقلاب اسلامی ایران، مساجد به عنوان یكی از عوامل مؤثر و مهم در ایجاد و شكل گیری نهضت اسلامی و زمینه ساز گسترش، تعمیق و تثبیت این جریانات و تحولات انسانی بود.

مسجد نه تنها در شكل دهی مبارزه علیه ظلم و استبداد نظام شاهنشاهی نقش مهمی را ایفاء كرده است، بلكه در چهل و هفت سال گذشته و به خصوص در دوران دفاع مقدس و فتنه های اخیر همواره در رأس هرم دفاعی قرار داشته است.

در تبریز ساماندهی، مدیریت و رهبری تشكل‌ها و صنوف مختلف در كوچه و بازار از مساجدی همچون شعبان، مقبره، قزللی و سید حمزه توسط شهید آیت الله قاضی شكل می‌گرفت و بسیاری از اطرافیان ایشان هم در اطراف و اكناف به روشنگری علیه رژِیم شاهنشاهی می‌پرداختند.

نقش علما و روحانیان در روند شكل گیری قیام 29 بهمن

ماجرا از آن جا شروع شد كه با صلاحدید آیت الله قاضی طباطبایی قرار شد مجلس بزرگداشتی در چهلمین روز شهدای 19 دی قم، در تبریز برگزار شود.

به این مناسب، جمعه 28 بهمن 1356 اعلامیه‌ای با عنوان دعوت مردم به برگزاری مراسم چهلم شهدای قم در مسجد قزللی (حاج یوسف) پخش شد، این اعلامیه به امضای 11 تن از علما و روحانیون از جمله آیت الله قاضی طباطبایی، آیت الله غروی، آیت الله قزلجه‌ای و آیت الله انگجی رسید.

نقش‏‎ آیت الله قاضی در هدایت مردم باعث شده بود كه خود مردم به او لقب «خمینی دوم» بدهند و‏‎ ‎‏ساواك و نیرو‌های امنیتی هم به وی حساسیت بیشتری داشته باشند.

آن روز هم آیت الله قاضی نماز ظهر و عصر را در‏‎ ‎‏مسجد مقبره و نماز مغرب و عشا را در مسجد شعبان كه در نزدیكی منزلش واقع‏‎ ‎‏شده بود اقامه می‌كرد و همین مسجد بود كه سرچشمه حركت و قیام مردم در تبریز شد.

نگاهی به حوادث تاریخ انقلاب نشان می‌دهد سال 1356 سال شتاب نهضت اسلامی با حوادث مهمی، چون شهادت مصطفی خمینی فرزند امام خمینی، فوت دكتر شریعتی، اهانت روزنامه اطلاعات به امام خمینی، قیام 19 دی قم در اعتراض به اهانت صورت گرفته و سرانجام قیام 29 بهمن تبریز در چهلم شهدای قیام مردم قم است.

هر یك از حوادث مهم تاریخی نشان می‌دهد آذربایجان همچنان در تاریخ پر فراز و نشیب ایران نقش مهمی داشته و پیوستگی گسست‌ناپذیر خود را با ایران و حركت اسلامی مردم آن به اثبات رسانده است.

قیام مردم تبریز در سال 56 در واقع عكس‌العمل مردم غیور آذربایجان به اهانت صورت گرفته به ساحت مرجعیت و زعامت سیاسی مذهبی تشیع بود.

چندی قبل از این قیام هم، مراسم باشكوه ترحیم فرزند ارشد امام خمینی حاج آقا مصطفی در تبریز منعقد شده بود.

ماجرای خونین صبح تبریز

صبح روز شنبه 29 بهمن 1356، مردم تبریز برای برگزاری این مراسم به طرف بازار تبریز حركت كردند.

عده‌ای از دانشجویان و مردم در مقابل در مسجد گرد آمده بودند و اعلامیه مراسم چهلم شهدای قم را كه به در و دیوار زده شده بود، مطالعه می‌كردند.

در ساعت 9:30 سرگرد حق شناس رئیس كلانتری ناحیه 6 تبریز به دستور اسكندر آزموده، استاندار آذربایجان با جمعی از مأموران برای جلوگیری از تجمع مردم به آن جا رفتند و با لحنی خشن، ضمن فحاشی به مردم و اهانت به حضرت امام خمینی، به مردم اعلام كردند كه متفرق شوند، ولی مردم متفرق نشدند.

سرگرد، اعلامیه را پاره كرد و دستور داد در‌های مسجد را ببندند. این بی ادبی و اهانت گستاخانه به حضرت امام خمینی و مسجد، چنان به غیرت مردم برخورد كه خشم در چهره‌های آنان مشخص بود.

جوان دانشجویی از غیرتمندان تبریز به نام محمد تجلا كه از سخنان توهین آمیز سرگرد حق شناس به خشم آمده بود، به او اعتراض كرد و افسر كلانتری به طرف او حمله‌ور شد و با اسلحه اش قلب جوان را هدف گرفت و شلیك كرد و دانشجوی جوان به شهادت رسید.

شلیك اسلحه كمری حق شناس و شهادت شهید محمد تجلا همان و انفجار خشم دینی غیورمردان تبریزی همان.

مردم با هر چیزی كه در دست داشتند، از سنگ و چوب به نیرو‌های كلانتری كه مسجد را محاصره كرده بودند حمله ور شدند و بین مردم خشمگین و نیرو‌های شهربانی زد و خورد شدیدی صورت گرفت كه بر اثر آن، تعدادی از مردم بیگناه تبریز به شهادت رسیدند.

مورخ وقایع انقلاب اسلامی تبریز درباره قیام 29 بهمن می‌گوید: قبل از این قیام مردم تبریز به‌صورت جسته و گریخته با شركت در سخنرانی‌ها و پخش اعلامیه‌ها فعالیت‌هایی داشتند و رژیم پهلوی روی آذربایجان و به خصوص تبریز حساب ویژه‌ای باز كرده بود و انتظار نداشت تبریزی‌ها در قیام‌های انقلابی فعالیت داشته باشند، زیرا زن شاه تبریزی الاصل بود و انتظار قیام به خاطر زن شاه در نظر رژیم شاهنشاهی نزدیك به صفر بود.

مسعود نقیب می‌افزاید: مردم تبریز به بهانه برگزاری مراسم چهلم شهدای قم تصمیم گرفتند قیام كنند و به همین منظور جلسات برنامه‌ریزی و هدایت مردم به صورت كاملا مخفیانه در خانه آیت‌الله قاضی طباطبایی برگزار می‌شد.

وی خاطرنشان می‌كند: مردم برای برگزاری تظاهرات آماده بودند كه با شهادت محمد تجلا (اولین شهید قیام 29 بهمن مردم تبریز) طغیان كردند و در یك حركت كاملا اسلامی و حسینی در مرحله اول تمام مراكز منتسب به بهائیت و مشروب فروشی‌ها را به صورت خودجوش به آتش كشیدند.

مدیر اسبق مركز اسناد و كتابخانه ملی شمال غرب كشور ادامه می‌دهد: قیام مردم تبریز باعث شد شعله انقلاب بر افروخته‌تر و كمر رژیم پهلوی شكسته‌تر شود.

به گفته این مورخ در قیام 29 بهمن مردم تبریز 14 نفر شهید و بیش از 100 نفر مجروح شدند.

برخی منابع تعداد مجروحان حادثه را 125 نفر ذكر كرده‌اند و گفته شده كه در بیمارستان پهلوی 87 زخمی بستری شده بودند. البته بسیاری از مردم از ترس این كه مجروحانشان به دست ساواك بیفتد از انتقال آنان به بیمارستان خودداری كرده بودند. در مورد تعداد دستگیر شدگان آمار و ارقامی بین 504 تا 608 نفر ذكر شده است.

نقیب می‌گوید: به دستور حضرت امام و توسط آیت‌الله قاضی طباطبایی و حجت‌الاسلام والمسلمین آقازاده به خانواده هركدام از شهدا و جانبازان 500 تا 100 تومان كمك هزینه درمان پرداخت شد چرا كه مجروحان نمی‌توانستند برای مداوا به بیمارستان‌ها بروند و در خانه معالجه می‌شدند باید هزینه این معالجه‌ها از جایی تامین می‌شد.

وی می‌افزاید: نخستین اقدام برای سرنگونی مجسمه شاه در 29 بهمن 56 به همت مردم تبریز روی داد و در این اقدام تا جایی پیش رفت كه مردم طناب را دور گردن مجسمه شاه انداختند.

این فعال سیاسی می‌گوید: مراسم چهلم مردم تبریز در شهر‌های دیگر كشور برگزار شد و رفته رفته دامنه اعتراضات گسترش یافت و باعث بركناری 9 نفر از جمله استاندار آذربایجان و رئیس شهربانی وقت شد.

اصغر آسایش از شاهدان عینی قیام 29 بهمن می‌گوید: همه جا تعطیل و مغازه‌ها بسته شده بود حدودساعت 9:30 به مقابل بازار شیشه گر خانه رسیدم كه درگیری‌ها آغاز شد و صدای صلوات مردم را به خوبی به یاد دارم.

اقتصادخواه، معاون اداری و مالی شهردار تبریز در سال 1356 هم می‌گوید: مردم، شیشه‌های درب و پنجره ساختمان شهرداری تبریز را شكسته بودند، اما به علت قفل بودن آنها، وارد ساختمان نشده بودند.

وی خاطرنشان می‌كند: در شهرداری تبریز 16 پلیس محافظ وجود داشت كه به آنان نیز اعلام شد اسلحه‌های خود را به شهربانی تحویل بدهند.

به گفته این شاهد عینی در آن روز در 123 نقطه شهر تبریز، آتش سوزی گزارش شده بود.

محمد فاتح هم می‌گوید: برای پیشگیری از صدمات گاز اشك آور كه ماموران رژیم شاهنشاهی و ساواك برای سركوب مردم به كار می‌بردند در جیب هایمان، همیشه سیر و پیاز به همراه داشتیم.

محمدرضا خبازی گوگانی یكی دیگر از شاهدان قیام 29 بهمن تبریز تعریف می‌كند: هنگامی كه دویدن افراد را مشاهده كردیم، ما هم در خیابان پشت ترمینال تبریز درحال دویدن بودیم و ماموران لباس شخصی را دیدیم كه در دستشان چماق هم داشتند.

غلامحسین غایب، از دانشجویان رشته روانشناسی دانشگاه تبریز در سال 56 هم به یاد می‌آوَرد: از دو سه روز قبل از برگزاری مراسم 29 بهمن در محلات مختلف شهر اطلاع رسانی توسط دانشجویان تشكل مذهبی دانشگاه تبریز صورت گرفته بود.

سرانجام ساعت 17 نیرو‌های نظامی بر شهر مسلط شدند. در آماری كه برای رئیس ساواك تبریز تهیه شده بود، این طور نوشته شده بود: «581 نفر دستگیر، 9 نفر كشته، 118 نفر زخمی شدند و 3 دستگاه تانك، 2 سینما، یك هتل، كاخ جوانان، حزب رستاخیز و تعدادی اتومبیل به آتش كشیده شدند.»

پیام امام خمینی به مردم تبریز

در پی قیام خونین مردم تبریز كه توسط عمال رژیم سر سپرده به خاك و خون كشیده شد، امام خمینی (ره) پیامی كه به تعبیر ایشان "غمنامه" بود صادر كردند.

ایشان در این غمنامه گفتند: «سلام بر اهالی شجاع و متدین آذربایجان عزیز. درود بر مردان برومند و جوانان غیرتمند تبریز. درود بر مردانی كه در مقابل دودمان بسیار خطرناك پهلوی قیام كردند و با فریاد «مرگ بر شاه» خط بطلان بر گزافه گویی‌های او كشیدند.

زنده باشند مردم مجاهد عزیز تبریز كه با نهضت عظیم خود، مشت محكم بر دهان یاوه گویانی زدند. من نمی‌دانم با چه زبانی به اهالی محترم تبریز و به مادران داغدیده و پدران مصیبت كشیده تسلیت بگویم، به یاری خدا آثار این رژیم ضدِ اسلامی محو خواهد كرد.»

انعكاس حادثه از طرف حامیان رژیم شاهنشاهی

سر كنسول گری آمریكا در تبریز در واپسین ساعت‌های روز یادداشتی را به سفارت آمریكا در تهران اینگونه مخابره كرد:

«بیشتر تظاهر كنندگان را مردان جوان تشكیل می‌دهند و اهدافشان مظاهر جامعه غیر مذهبی از قبیل سینما‌ها و كلوپ‌ها است.»

نیرو‌های اجتماعی و مذهبی به حالتی در آمده‌اند كه كنترلشان آسان نیست. شاه (شاید) با تعویض استاندار آذربایجان و تحت انضباط در آوردن ساواك و مقامات پلیس این استان، به شورش‌های تبریز واكنش نشان دهد. با این حال چهل روز بعد، باز هم در شهر‌های مختلف ایران تظاهرات و خشونت‌هایی به وقوع خواهد پیوست.»

فریدون هویدا در كتاب سقوط شاه می‌نویسد: «هنوز مدتی از واقعه قم نگذشته بود كه در 18 فوریه 1978 [29 بهمن 1356]چندین هزار تن از مردم تبریز به عنوان بزرگداشت چهلم كشته شدگان حادثه قم دست به تظاهرات زدند و به دنبال آن نیز شورشی پدید آمد كه بنا به گفته شاهدان عینی، در خلال آن برای اولین بار شعار «مرگ بر شاه» شنیده شد.»

جمشید آموزگار طغیان مردم تبریز را برانگیخته شده به دست بیگانگان برشمرد و اشاره به شورشی‌ها كرد و گفت: همه این افراد از آن سوی مرز آمده بودند.

وزیر مشاور كابینه او در مجلس اظهار كرد: «آشوب و بلوای تبریز را كمونیست‌های شناخته شده به راه انداختند.»

خود شاه هم از زدن برچسب بر چهره نهضت اصیل اسلامی تبریز ابا نكرد و در مصاحبه‌ای كه چند روز بعد با خبرنگار بی. بی. سی داشت گفت: «شورش‌های قم و تبریز نتیجه اتحاد نامقدس بین كمونیست‌ها و اشخاص بسیار مرتجع است.»

نگاه طنزآمیز مردم تبریز به دروغگویی عوامل رژِیم شاهنشاهی

مطبوعات وابسته به حكومت و تریبون‌های رسمی نیز تحلیل‌هایی داشتند و می‌خواستند قیام را به خارجی‌ها نسبت دهند، اما مردم تبریز تحلیل آنها را به باد استهزاء گرفتند و ابیاتی چند از اقای ذوالفقار، بر سر زبان‌ها می‌افتد كه: «زلفعلی نن، اروجعلی / هاردان اولدی خارجه لی؟! /تبریز لی اؤزودور، اؤزی/بهمنین ییرمی دوققوزی! (زلفعلی و اروجعلی از كجا خارجی شدند؟ خود تبریزی بودند كه 29 بهمن را آفریدند.)

تجلیل رهبر معظم انقلاب از قیام 29 بهمن 56 تبریز

رهبر معظم انقلاب اسلامی قیام مردم تبریز را نماد وقت‌شناسی، اقدام به‌هنگام و فداكاری، سرنوشت‌ساز و تاریخ‌آفرین می‌دانند و معتقدند: «حادثه 29 بهمن تبریز موجب ثمردهی انقلاب شد و اگر این قیام پرعظمت نبود، به احتمال زیاد حادثه 19 دیِ قم فراموش و مسیر تاریخ كشور عوض می‌شد، بنابراین تبریزی‌ها با قیام و فهم درست و اقدام به موقع توانستند حركت عظیمی را به وجود آوردند كه آن حركت به 22 بهمن 57 و پیروزی انقلاب اسلامی منتهی شد.»

حضرت آیت الله خامنه‌ای 29 بهمن 1356 را روز درخشش تبریز می‌دانند و با تأكید بر اینكه حركت و ابتكار مردم تبریز در این روز موجب شكل‌گیری سنتِ چهلم‌گیری و استمرار مبارزه ملت و ثمردهی انقلاب شد، می‌افزایند: «این انقلاب با تفنگ و سیاسی كاری و حزب‌بازی به پیروزی نرسید بلكه عامل اصلی پیروزی انقلاب حضور میدانی مردم بود و مردم تبریز با ابتكار خود پایه‌گذار استمرار این حركت میدانی شدند.»

حضرت آیت الله خامنه‌ای قیام 29 بهمن تبریزی‌ها را «مقطعی تعیین كننده و روز ورق خوردن تاریخ ایران» می‌دانند و تاكید می‌كنند: اگر مردم تبریز در چهلم قیام مردم قم، بپا نمی‌خواستند آن قیام مهم فراموش می‌شد، اما تبریزی‌ها با تبدیل حادثه قم به قیام و حركتی ملی كه در كمتر از یك سال بعد به سرنگونی رژیم استبدادی وابسته منجر شد، پرچم آزادی ایران را در دست گرفتند و مقطعی تاریخی به وجود آوردند.

حال بعد از گذشت 47 سال از قیام مردم تبریز مورخان و تحلیلگران سیاسی از این حركت اصیل اسلامی به عنوان سرسلسلهٔ قیام‌های انقلاب اسلامی كه تیر خلاص را به پیكر منحوس رژیم ستمشاهی پهلوی زد نام می‌برند.

پاینده باد نام و یاد همه شهدای انقلاب اسلامی